لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سازند دالان به سن پرمین بالایی دارای رخساره های کربناتی با میان لایه های تبخیری، یکی از مهم ترین سازندهای مخزنی گازدار در نواحی زاگرس چین خورده و بخش های وسیعی از خلیج فارس به شمار می آید. رخساره های مخزنی به ویژه سنگ آهک های االیتی این سازند به طور عمده مربوط به واحد دالان بالایی است. بر اساس مطالعات رسوب شناسی در واحد دالان بالایی در چاه مورد مطالعه هفت رخساره تشخیص داده شده است که در کمربندهای رخساره ای پهنه کشندی، لاگون و سدهای زیر آبی ماسه ای نهشته شده اند. رسوبات این بخش در یک سکوی کربناتی از نوع رمپ کم شیب مشابه امروزی خلیج فارس تشکیل شده است. فرایندهای دیاژنزی گوناگونی بر این واحد تاثیر گذاشته است. مهم ترین فرایندهای دیاژنزی شامل آشفتگی زیستی، میکریتی شدن توسط موجودات میکروسکوپی، نوشکلی، جانشینی، دولومیتی شدن، انیدریتی شدن، فشردگی و انحلال فشاری، سیمانی شدن، انحلال و شکستگی است. با توجه به شواهدی چون انحلال گسترده و تشکیل تخلخل های قالبی و حفره ای و تشکیل انواع سیمان های مربوط به محیط جوی (متئوریک) (تیغه ای، هم بعد و ...) و ترتیب تقدم و تاخر فرایندها می توان نتیجه گرفت که رسوبات مورد مطالعه، پس از طی محیط دیاژنز دریایی مستقیما وارد محیط دفنی نشده اند، بلکه دست کم بخش هایی مانند سد االیتی (Shoal)، فرایندهای دیاژنزی محیط فراتیک آب شیرین را تحمل کرده و پس از آن دیاژنز محیط دفنی را پشت سر گذاشته اند.

سنگ نوشته بیستون درکناره شمالی جاده کرمانشاه به همدان و در فاصله 40 کیلومتری شهر کرمانشاه بر روی صخره های آهکی کناره جاده نقش بسته است. انحلال سطح سنگ نوشته سبب تخریب بخشی از این میراث بی نظیر شده است. سن سنگهای مورد مطالعه در محدوده کتیبه یاد شده کرتاسه زیرین است و در پیرامون شبکه گسترده ای از راندگیها بویژه در شمال- شمال باختری قرار گرفته اند که از جمله آنها می توان به راندگی پراوکه از روستای نژیواران تا حوالی کرمانشاه ادامه دارد و شبکه راندگیهای بین روستای نادرآباد تا اشرف آباد اشاره کرد. بدین خاطر، آهکهای منطقه به شدت تکتونیزه هستند. شبکه درزه ها در این منطقه به شعاع یک کیلومتر به مرکزیت سنگ نوشته اندازه گیری و تحلیل شدند. دو دسته درزه اصلی در این منطقه توسعه یافته و باعث تشدید انحلال آهکها در ناحیه بیستون شده است. لایه در بردارنده سنگ نوشته متشکل از میکرایت فسیل دار (مادستون تا وکستون) با قطعات زیست آواری از جنس جلبکهای آهکی با ترکیب اولیه آراگونیتی بوده است و مقداری روزن داران و پلت نیز در بین آنها دیده می شود. به علت توسعه درزه ها و وجود اجزای ناپایدار آراگونیتی، این آهکها در محیط دیاژنزی جوی متحمل انحلال شده و تشدید روند انحلال منجر به کارستی شدن آهکها شده است. تخلخل قالبی، حفره ای، کانالی، و غاری از جمله شواهد تایید کننده روند گسترش انحلال در منطقه است. مشاهده حفره های انحلالی به ابعاد چند میلی متر تا دهها سانتی متر در سطح زمین گویای این موضوع است. توسعه درزه ها به همراه شیب لایه بندی سبب هدایت سیالهای جوی به سوی سطح (دیواره) سنگ نوشته شده است. در نتیجه در محلهای ریزش آب، چندین حفره در سطح سنگ نوشته ایجاد شده و باعث آسیب فراوان آن می شود. با توجه به جهت شیب لایه بندی و گسترش شبکه کارستی در آهکهای ناپایدار از لحاظ سنگ شناسی، تنها راه حل ممکن دور نمودن سیالهای نفوذی خورنده از سطح سنگ نوشته و انحراف مسیر تخلیه طبیعی آنهاست.

منطقه بجستان در جنوب غرب خراسان رضوی قرار دارد و جزیی از واحدهای تکتونیکی- رسوبی ایران مرکزی محسوب می گردد. سنگ های آهکی کرتاسه فوقانی به فرم صخره ساز در بخشهای مختلفی از منطقه رخنمون دارد و عمدتا حاوی کالکارنایت و کلسی رودایت های اسکلتی و بین لایه هایی از شیل آهکی است. این سنگها با یک مرز مشخص بر روی شیل های قرمز رنگ با بین لایه های تبخیری قرار دارد ولی مرز فوقانی آنها فرسایش یافته است. رسوبات آهکی این ناحیه تاکنون به طور تفصیلی و از دیدگاه رسوب شناسی مورد مطالعه قرار نگرفته است لذا هدف از انجام این تحقیق شناسایی عملکرد فرایندهای دیاژنتیکی و تفسیر توالی پاراژنتیکی بر اساس شواهد پتروگرافی و آنالیزهای ژئوشیمیایی است.

سازند سروک، با سن کرتاسه میانی (آلبین- تورونین)، در حوضه زاگرس و در جنوب غربی ایران گسترش دارد و به طور عمده از کربنات و مقدار کمتری شیل و مارن تشکیل شده است. این سازند دومین سنگ مخزن کربناته مهم در منطقه زاگرس است. برای بررسی تاثیر فرایندهای دیاژنزی و تغییرات ژئوشیمیایی عناصر فرعی بر خصوصیات مخزنی سازند سروک، از داده های پتروگرافی 391 مقطع نازک و آنالیز ژئوشیمیایی 40 نمونه پودر استفاده شده است. به طور کلی دیاژنز اولیه دریایی شامل میکریتی شدن، آشفتگی زیستی و تشکیل سیمان های شعاعی فیبری و سین تکسیال و تخلخل بین ذره ای توسعه یافته است. دیاژنز متائوریکی عبارتند از: سیمان سین تکسیال شفاف و دروزی و تشکیل تخلخل قالبی و حفره ای.فرایندهای دیاژنز ثانویه (در مراحل تدفین کم عمق و عمیق)، دولومیتی شدن، استیلولیتی شدن، سیمان پوئی کیلوتوپیک، تشکیل شکستگی ها و به مقدار کمتری تخلخل حفره ای و قالبی را در بر می گیرد. مطالعات پتروگرافی و عناصر فرعی (Sr، Mn و Na) نشان می دهد که کانی شناسی اولیه کربنات، آراگونیتی بوده است. مطالعات ژئوشیمیایی نشان دهنده این است که این کربنات ها تحت تاثیر دیاژنز متائوریکی در یک سیستم بسته قرار گرفته اند و تغییرات عناصر فرعی ثابت می کند که با استفاده از تغییر مقادیر Sr و Mn می توان رخساره های مختلف را از یکدیگر جدا نمود.

سازند سروک به سن کرتاسه (آلبین- تورونین)، در میدان نفتی آزادگان در جنوب غرب ایران از توالی ضخیمی از نهشته های کربناته تشکیل شده است. تلفیق مطالعات ماکرو- میکروسکوپی با نشانگرهای لرزه ای نشان می دهد که افق مخزنی بخش بالایی سازند سروک در میدان مورد مطالعه از 4 رخساره رسوبی تشکیل شده است. این رخساره ها که شامل (1) وکستون تا پکستون الیگوستجینیددار، (2) پکستون تا وکستون بایوکلاستی/ اکینوئیدی، (3) باندستون بایوکلاستی/ رودیستی و (4) نهشته های کربناته پرکننده کانال می باشند، به ترتیب، در بخش عمیق دریای باز، بخش کم عمق دریای باز، برآمدگی یا سد کربناته و کانال نهشته شده اند. مقایسه رخساره های مذکور با نهشته های کربناته مشابه در نقاط دیگر نشان دهنده رسوبگذاری در یک رمپ کربناته می باشد. خارج شدن بخشی از پلاتفرم کربناته سازند سروک در اواخر سنومانین سبب گسترش نهشته های کربناته کانالی در منطقه مورد مطالعه شده است. کیفیت مخزنی بخش بالایی سازند سروک ارتباط نزدیکی با رخساره های رسوبی دارد به نحوی که عوامل دیاژنزی موثر بر تخلخل و تراوایی سازند نیز توسط رخساره کنترل شده است. رخساره های گل- پشتیبان بخش عمیق دریای باز (رخساره 1) به دلیل دانه ریز بودن و عدم تاثیر فرآیندهای دیاژنزی از تخلخل و تراوایی پائینی برخوردارند. در حالیکه رخساره های دانه- پشتیبان بخش های کم عمق تر دریای باز و برآمدگی های کربناته (رخساره های 2 و 3) بدلیل وجود فضاهای خالی بین دانه ای اولیه و تاثیر انحلال از کیفیت مخزنی نسبتا بالایی برخوردارند. این مطالعه بر فرآیندهای دیاژنزی که توسط رخساره های رسوبی کنترل شده و همچنین اهمیت آنها در پیش بینی بهتر توزیع تخلخل و تراوایی در مخازن هیدروکربوری اکتشافی و ازدیاد برداشت تاکید دارد.بنابراین بهتر است چنین مطالعه ای در سایر میادین نفتی و گازی و حوضه های رسوبی بکار گرفته شود.

سازند سروک یک واحد سنگ چینه ای کربناتی ضخیم از گروه بنگستان با سن کرتاسه میانی است که در منطقه زاگرس و بخشهای جنوب باختر ایران گسترش وسیعی دارد. برای مطالعه ویژگی های رخساره ای و وضعیت محیط رسوبی این سازند در کبیرکوه، دو برش سطحی چنارباشی 754 m) ضخامت کل) و کرحال 680 m) ضخامت قابل دسترس) انتخاب و بررسی شدند. در این دو برش، سازند سروک به دو بخش ضخیم لایه در پایین و نازک لایه در بالا قابل تفکیک است. بخش ضخیم لایه از آهک و دولومیت حاوی گرهک ها و نوارهای چرت تشکیل شده است. بخش نازک لایه را آهک ها و شیل های آهکی تشکیل داده اند. از نظر مورفولوژی منطقه، بخش ضخیم لایه (نریتیک) ارتفاعات و بخش نازک لایه (پلاژیک) مناطق کم ارتفاع و پست را شامل می شوند. بررسی ها در بیرون زدگی های برش گرو در 4 کیلومتری شمال باختر برش چنارباشی نشان می دهد که مرز به صورت هم شیب و تدریجی بدون ناپیوستگی فرسایشی و آثار خشکی زایی است. سازند سروک با داشتن قابلیت های مخزنی مناسب و به دلیل قرارگیری بین دو سازند شیلی گرو و سورگاه که به عنوان سنگ منشا عمل کرده اند، بستر مناسبی برای تجمع مواد هیدروکربنی است.در مطالعات صحرایی و آزمایشگاهی 9 میکروفاسیس از وکستون تا پکستون و گرینستون شناسایی شدند که در چهار گروه محیطی کولابی، سد، جلو سدی و دریای باز قرار می گیرند. عمیق تر بودن محیط تشکیل برش چنارباشی باعث شده تا بخش پلاژیک در برش چنارباشی توسعه بیشتری داشته باشد و رخساره های کولابی و سدی دورتر از آن در مناطق جنوبی تر مثل برش کرحال تشکیل شوند.مطالعه تغییرات بافتی و فرایندهای دیاژنزی در رسوبات سازند سروک، تاثیر سه محیط دیاژنزی دریایی، دفنی و جوی را نشان می دهد.پس از رسم ستون توالی ریزرخساره ها و منحنی تغییرات نسبی عمقی، دو چرخه بزرگ پسرونده (رده سوم و چهارم) و بخشی از یک چرخه سوم که احتمالا در زمان تشکیل سازند سورگاه نیز ادامه داشته است، تشخیص داده شد. محیط رسوبی سازند سروک بر اساس شواهد موجود، یک سکوی کربناتی از نوع دریای فلات قاره حاشیه دار بوده است.

توالی کربناتی سازند تله زنگ به سن ائوسن پیشین - میانی عمدتا از روزن داران کف زی بزرگ (مانند نومولیت و آلوئولینا) به همراه ذرات اسکلتی و غیر اسکلتی دیگر تشکیل شده است. در این سازند بر مبنای فراوانی و توزیع روزن داران و دیگر اجزای موجـــود در رخــساره های مختلف، ژرفای حوضه رسوبی و در نتیجه نوع زیر محـیط حوضه رسوبی دیرینه (sub-paleoenvironment) تعیین شده است. بررسی رخساره ها منجر به شناسایی 10 رخساره میکروسکوپی وابسته به 4 کمربند رخساره ای پهنه کشندی، لاگون، پشته های سدی و دریای باز شده است. نبود رسوبات دوباره نهشته شده و رخساره های ریفی، تغییرات تدریجی رخساره ها و نیز گسترش وسیع پهنه های کشندی نشان می دهد که نهشته های کربناتی سازند تله زنگ به احتمال قوی در یک سکوی کربناتی از نوع رمپ نهشته شده است. با توجه به فراوانی و تنوع بالای روزن داران کف زی بزرگ در سازند تله زنگ می توان برای این نهشته ها از اصطلاح سیستم رمپ کربناتی حاوی روزن داران فراوان استفاده کرد. مقایسه زمین شیمی عنصری و ایزوتوپی بین اجزا زیستی (روزن داران کف زی) و اجزا نازیستی (میکرایت) در کربنات های سازند تله زنگ حاکی از شرایط نزدیک تعادلی، تاثیر کم تفریق زیست شناختی و اثرات جنبشی مانند سرعت رشد و یا عوامل ناشناخته دیگر است، و به همین دلیل مقدار دمای محاسبه شده آب دریا بر اساس سنگین ترین ایزوتوپ اکسیژن در کربنات های زیستی با دمای اندازه گیری شده نمونه های نازیستی (میکرایت) تقریبا مشابه است. مطالعات سنگ نگاری و زمین شیمیایی نشان می دهد که نهشته های کربناتی سازند تله زنگ تحت تاثیر دیاژنز ضعیف جوی در یک محیط دیاژنزی بسته همراه با نسبت پایین تبادلات آب به سنگ (water/rock interaction) قرار گرفته اند.

سازند زیارت در برش نمونه واقع در شمال دهکده توچال (جنوب خاور تهران) با ستبرای 5/212 متر در بالای کنگلومرای فاجان و در زیر سازند کرج واقع شده است. سن سازند زیارت پالئوسن پسین تا ائوسن میانی است.مطالعات سنگ نگاری مقاطع نازک منجر به شناسایی 11 ریز رخساره شده است که به احتمال قوی در یک سکوی کربناته از نوع رمپ تک شیب (هوموکلاین) نهشته شده است. از فرایند های دیاژنزی تاثیر گذار می توان میکرایتی شدن، سیمانی شدن، تراکم، نئومورفیسم، انحلال، دولومیتی شدن، شکستگی و سیلیسی شدن را بیان کرد که در قالب محیط های دیاژنزی هوازی (متئوریکی) و تدفینی سازند زیارت را تحت تاثیر قرار داده اند. مطالعه و بررسی عناصر اصلی و فرعی سنگ آهک های سازند زیارت بیانگر آن است که این آهک ها در آب و هوای حاره ای و در ژرفای کم نهشته شده اند و کانی شناسی اولیه آراگونیتی داشته اند. رسم مقادیر Mn در برابر  Sr/Caنشان دهنده محیط دیاژنزی باز همراه با تبادل بالای آب به سنگ (water/ rock interaction) در سازند زیارت است. دمای اولیه دیاژنتیکی تدفین کم ژرف (early burial digenetic temperature) با استفاده از سنگین ترین ایزوتوپ اکسیژن در نمونه های میکرایتی و با در نظر گرفتن ایزوتوپ اکسیژن آب دریای ائوسن به میزان ‰85/0 ، در حدود 39 درجه سانتی گراد محاسبه شده است. در بررسی با میکروسکوپ کاتدلومینسانس سیمان های کربناته سازند زیارت به دلیل قرار گرفتن بین محدوده زون هوازی و زون تدفین کم ژرف، بیشتر لومینسانس تیره (Dull) تا قهوه ای دارند و ویژگی لومینسانس های زرد پررنگ کمتر دیده می شود. این مطلب نیز توسط مطالعات ایزوتوپی اکسیژن و کربن تایید شده است.